با توجه به سلسله اسناد روایات، فهرست نسبتا مفصلی از مشایخ حدیث ثقه الاسلام کلینی در کتاب مشهور الکافی، به دست می آید که تعداد ایشان سی و هفت نفر شمرده شده است. در نوشته حاضر، به معرفی این مشایخ به ترتیب الفبای کنیه از ابن بابویه تا محمدبن یحیی عطار، ابوجعفر قمی، پرداخته شده است. در ذیل هر شخصیّت، تعداد روایات، مشایخ، راویان و در برخی موارد، توضیحات مختصری ارایه شده است. راویان روایات به دو دسته راویان کم حدیث و راویان مکثر تقسیم شده است. بر اساس تعاریف ارایه شده، راویان کم حدیث راویانی اند که روایت شیخ کلینی از آنان اندک است؛ از جمله: ابن بابویه، ابوبکر حبال، علی بن موسی و حسن بن خفیف. راویان مکثر نیز شامل راویان و مشایخی اند که شیخ کلینی احادیث زیادی از آنان نقل کرده است. از جمله آنها می توان به احمدبن ادریس، حمیدبن زیاد، محمدبن یحیی و علی بن محمد کلینی اشاره کرد.    

دراین پژوهش، پس از ارایه شرح حال بسیار مختصر شیخ کلینی، به معرفی رساله های دانشگاهی در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری در موضوع شیخ کلینی و الکافی، به صورت توصیفی، همراه با چکیده، محل نگهداری و شماره بازیابی آنها پرداخته است. در مجموع، تعداد 37 پایان نامه شامل 17 پایان نامه مستقل و 20 پایان نامه مرتبط از پایگاهها، مراکز اطلاع رسانی، فهرستهای پیوسته برخی از کتابخانه های دانشگاهی و سایر منابع، شناسایی و به ترتیب الفبایی عناوین، معرفی شدند. در قسمت پایانی پژوهش حاضر، بررسی آماری مختصری درباره پایان نامه ها به لحاظ موضوع، زبان، سال و مقطع تحصیلی ارایه شده است که بر این اساس، فقط دو پایان نامه به زبان عربی تدوین شده و قدیم ترین پایان نامه به دست آمده، مربوط به سال 1342 بوده و بیشترین پایان نامه ها در سال 1379 تحقیق و دفاع شده است. موضوعات اصلی پایان نامه های معرفی شده، قرآن و استناد به آن، حدیث و استناد به آن، کتاب کافی و شرح حال شیخ کلینی است.

دیباجه شاهنامه، سندی است، گویا بر عقائد و باورها، اهداف و انگیزه ها و نیز منابع فردوسی در سرایش شاهنامه. در این نوشتار برآنیم تا مستندا آشکار سازیم که از جمله منابع اصلی حکیم طوس در این دیباجه، کتاب الکافی مرحوم ثقه الاسلام کلینی (م: 329 ق) است. مشابهت ها و در واقع یگانگی ها میان مضامین دو کتاب به اندازه ای است که احتمال هر فرضی جز تاثری آگاهانه و عامدانه را به یکسو می نهد و نشان می دهد که فردوسی این حکیم شیعی متاله چگونه از نخستین و مهم ترین مجموعه حدیثی شیعه، به نحوی هنری، عمیق و آگاهی بخش سود برده و در عین حال هویت فرهنگی خویش و کتابش را معین ساخته است. و البته این تاثر که چنانکه خواهیم دید نه از سر اتفاق و توارد که کاملا آگاهانه و عامدانه بوده است، به مخاطبان این پیام را می رساند که غرض از نظم شاهنامه نه احیای داستانهای کهن و فرهنگ فسرده گذشتگان؛ بلکه ریختن فرهنگ ناب اسلامی در ظرف این روایات و انتقال این مظروف اصیل به مردمی است که در روزگار غلبه نامردمی ها امکان آشکار و مستقیم سخن گفتن با ایشان نبود. و ظاهرا همین، سبک و سیاقی شد که بعدها دیگر نویسندگان و شاعران بدان تاسی جستند و دانه معنا و حقایق مطلوب را در ظرف قصه ها و حکایت ها آوردند و البته مخاطبان را تحذیر دادند که اسیر صورت داستانها نگردند و مظروف را متوجه باشند.

با توجه به شیوع کتابت و نقش اساسی آن در حفظ و ضبط حدیث شیعه و انتقال آن به نسل های بعد و صاحبان کتب اربعه، این مساله مهم طرح می شود که چه راه هایی برای شناسایی مصادر تالیف کتاب الکافی به عنوان مهمترین کتاب از بین کتب اربعه وجود دارد. این مساله، با طرح موضوع مشایخ اجازه و نقش آنان در اسناد الکافی، قابل پیگیری خواهد بود. از ثمرات مهم این مطلب، تاثیر جدی آن در بررسی سندی روایات الکافی است که در شرایطی می توان از ضعف مشایخ اجازه چشم پوشید. برای شناسایی مشایخ اجازه، ابتدا با بررسی آماری روایات مشایخ در اسناد الکافی، مشایخ اجازه محتمل استخراج می گردد. سپس از راه کتب فهرست و همچنین تحلیل اسناد مختلف در الکافی و تطبیق با سایر مصادر، شیخ اجازه بودن ایشان تثبیت خواهد شد. این روش ها، ضمن بیان مواردی از کاربرد آنها، تبیین شده و در پایان، برخی نمونه های دیگر نیز ذکر شده است.

در مقاله حاضر، سعی گردیده است تا با اشاره ‏ای کوتاه به جامع ‏نویسان پیش از کلینی، این فرضیه، اثبات شود که قبل از کتب اربعه نیز جامع حدیثی دیگری، تبویب و تدوین گردیده است. نگارنده، همچنین در پی آن است تا فرایندی را که به تکامل نگاشته ‏های حدیثی و در نتیجه، به تدوین کتب اربعه و به اصطلاح «جوامع حدیثی متقدم» منجر شده است، مورد بحث و بررسی قرار دهد. از این رو، وی به کنکاش در کتب تراجم و رجال پرداخته تا کتبی را که تحت عنوان «الجامع» قبل از کتب اربعه، نگاشته شده‏ اند، شناسایی نماید. در این میان، وی به معرفی جوامع حدیثی مانند: الجامع فی الفقه، الجامع فی سائر ابواب الحرام و الحلال، کتاب مبوب فی الحلال و الحرام، الجامع الکبیر فی الفقه، کتاب مبوب فی الفرائض و ... پرداخته و نحوه تبویب در این جوامع و اعتبار آنها را نزد علمای بزرگ رجال (مانند نجاشی و کشی) بررسی نموده است. نگارنده، پس از معرفی 33 کتاب جامع حدیثی، به این نتیجه مهم می ‏رسد که کتب اربعه، از جمله الکافی، کهن ‏ترین جوامع حدیثی شیعه نیستند و جوامع حدیثی، فرایند مختلفی را طی کرده ‏اند تا به کتب اربعه رسیده ‏اند.

کشی در رجال خود ضمن ذکر اصحاب امام ششم تا امام هشتم 7 تعبیری درباره سه گروه از یاران این امامان: دارد که متاخران با توجه به آن، کسانی را به عنوان اصحاب اجماع نامبردار ساخته اند. نام محمدبن ابی عمیر در گروه سوم آمده است. او از یاران برجسته و خوشنام امام کاظم، امام رضا و امام جواد: و راوی و مصنف بخش مهمی از روایات امامیه است که نامش علاوه بر اصحاب اجماع در میان مشایخ ثقات نیز به چشم می خورد. دانشوران برجسته امامیه از آغاز پیدایش این قواعد تاکنون، مواضع فکری و پیرو آن سیره های عملی مختلفی در برابر آن اتخاذ نموده و رویکردهایی، از پذیرش موسع تا نقد و انکار قاطع روا داشته اند. از آنجا که کافی اولین کتاب از کتب چهارگانه حدیث شیعه و مهم ترین آنهاست، این نوشتار تلاش کرده است رویکرد آن نسبت به روایات ابن ابی عمیر را به دست آورده و با تمحیص دقیق روایات وی در این کتاب گرانسنگ، چراغی در مسیر پژوهش های حدیثی بیفروزد.

چکیده فارسی:احمدبن علی نجاشی، یکی از متخصصان برجسته علم رجال و کتابشناسی است و رجال او در میان چهار کتاب اصلی علم رجال شیعه، مهم ترین کتاب به شمار می رود. او نزد استادان زیادی که برخی از آنان از برجسته ترین دانشمندان فن رجال و کتابشناسی بودند، تلمذ کرد. علاوه بر این، با دسترسی به منابع و کتاب های متعدد دانشمندان امامی و بعضا غیر امامی و مطالعه دقیق آن ها، زمان طولانی را صرف به دست آوردن شناخت ژرف نسبت به دانشمندان شیعه و کتاب های آنان کرد. سابقه توثیق عام نجاشی از مشایخ خود به زمان علامه حلی برمی گردد؛ هر چند این دیدگاه آن گاه از سوی سید بحرالعلوم به طور جدی تر مطرح گردید. نجاشی ملتزم بوده است تنها از استادانی روایت کند که «ثقه» باشند. این التزام او با تجزیه و تحلیل عبارات نجاشی درباره شماری از مشایخ، مشهود است. دلالت این عبارات، ظاهر و بلکه در مواردی صریح است، اما این توثیق فقط شامل آن عده از مشایخ نجاشی است که او از آنان استماع کرده است، حال آنکه گروهی از محققان دلالت این عبارات را ناقص و ناکافی برشمرده اند و وثاقت مشایخ نجاشی را به دلیل التزام او به عدم روایت بدون واسطه از ضعفا، و عدم آگاهی او از وضعیت رجالی گروهی از استادان خود در برهه ای از زمان، و وجود برخی از ضعفا در میان مشایخ او انکار کرده اند. اما با توجه به آشنایی نزدیک نجاشی با استادان خود و مصاحبت طولانی با آنان می توان چنین استظهار کرد که نجاشی صرفا یا از طریق حس و یا بر اساس شهادت حسی دیگر استادان خود، از تمامی مشایخی که مستقیما از آنان استماع کرده، شناختی کافی داشته است و روایت نجاشی از برخی ضعفا در مطاوی کتاب رجال، متعلق به دوره پیش از ضعف آنان بوده است. چکیده عربی:یعتبر احمد بن علی النجاشی أحداً من المتخصصین البارعین فی علم الرجال و التعرّف علی الکتب، و یعدّ رجاله أهمّ کتاب رجالیّ بین کتب الشیعة الأربعة الأصلیة فی علم الرجال. و تخرّج علی ید أساتذة کثیرین، بعضهم من أبرز علماء فن الرجال و معرفة الکتب، علاوة علی انهّ قضی مدة طویلةً لیتعرّف الی علماء الشیعة و کتبهم تعرفاً عمیقاً، و قد تسنّی له هذا الامر بما عثر علی منابع عدیدة العلماء الامامیین و کتبهم طوراً و طوراً آخر من غیرهم، و تقصّیها أعمق تقصّ. و ترجع خلیفة توثیقه العلم من مشایخه الی زمن العلامة الحلّی(ره)؛ رغم أن سید بحر العلوم قد أظهر هذه الرؤیة بصورة جادة فیما بعد. و تعهّد النجاشی أن تروی من أساتذة یوثق بهم فقط و یلوح هذا التعهد و الالتزام من دراسة عبارات النجاشی عن عدد من المشایخ، تلک تعبیرات التی تکون واضحة الدلالة علاوة علی صراحتها أحیاناً، لکن هذا التوثیق یشمل اولئک المشایخ الذین استمع الیهم، ناهیک عن أن جماعة من الباحثین اعتبروا دلالة هذه العبارات ناقصة غیر کافیة، و أنکروا ثقة مشایخ النجاشی لالتزامه فی عدم روایته عن الضعفاء دون واسطة و عدم معرفته لمواقع بعض من اساتذته الرجالیة فی حقبة من الزمن و وجود جماعة من الضعفاء. لکننا نستظهر معرفة النجاشی لأساتذته من قریب و مخالطته الطویلة ایاهم، بأنّه کان علی جناح کبیر من المعرفة لمشایخة الذین استمعهم مباشرة، اما من طریق حسه أو شهادة الآخرین الحسیة، و ترجع روایة النجاشی من جماعة من الضعفاء فی طیّات کتاب الرجال ألی تلک البرهة التی لم تکونوا ضعفاء.

هدف: حلقه مشترک راوی تکرارشونده در سندهای مجموعه­ روایات یک اثر روایی است که دارای مشایخ متعدد بوده و ازاین رو، پس از نام وی در سوی متقدم اسانید پراکندگی و انشعاب وجود دارد. در این نوشتار، با الهام از الگویی روش­مند در بازیابی منابع آثار روایی براساس تحلیل کارکرد حلقه مشترک، واکاوی دسته­ای از پرتکرارترین سندهای کتاب الکافی یعنی محمد بن یحیی از احمدبن محمدبن عیسی از حسن­بن محبوب از علی­بن رئاب از زیاد ابوعبیده الحذاء در دستور کار قرار گرفت تا علاوه بر شناسایی برخی از منابع کلینی در تدوین الکافی، ضرورت افزودن دو گام دیگر به الگوی یادشده تبیین شود.روش پژوهش: الگوی استفاده شده در این پژوهش شامل نُه گام ذیل است: 1. استخراج و دسته بندی اسانید؛ 2. تعیین حلقه های مشترک؛ 3. شناسایی حلقه های مشترک صاحب تألیف؛ 4. بررسی کارکرد حلقه های مشترک صاحب تألیف؛ 5. اطمینان از انتساب و عنوان کتاب؛ 6. مقابلۀ متون؛ 7. تطبیق طرق با سند روایات؛ 8. بررسی موضوعی ـ آماری؛ 9. بررسی شواهد فرعی.یافته ها: در راستای تصحیح و تعمیق الگوی یادشده توجه به دو گام دیگر حائز اهمیت است. نخست، توجه به نسبت آثار هر طبقه از روایان با آثار مشایخ ایشان است. امری که موجب می­شود چگونگی ارتباط آثار مشایخ آن راوی با اثر وی و نیز، احتمال منبع بودن آثار مشایخ ایشان مدنظر واقع گردد. گام دوم آنکه علاوه بر توجه به انشعابات قسمت متقدم سند و مشایخ راوی، عنایت به انشعابات قسمت متأخر سند و شاگردان و راویان برجسته­ وی، در دستور کار قرار گیرد.نتیجه گیری: بر اساس تحلیل­های انجام گرفته، می­توان این احتمال جدی را مطرح کرد که کلینی از آثار حسن بن محبوب بهره برده باشد با این توضیح که در مواردی که از طریق محمد بن یحیی از احمد بن محمد بن عیسی از آثار حسن بن محبوب به اخذ روایت اقدام نموده است، بیشتر از روایات محمد بن یحیی و احمد بن محمد بهره جسته و نه از تألیفات آنان؛ اما در مواردی که طریق علی بن ابراهیم از ابراهیم بن هاشم را ذکر می­کند، بیشتر به ­واسطه­ آثار علی بن ابراهیم از تألیفات حسن بن محبوب بهره جسته است.

شرح حال نویسی عرفانی، به طور کل، و «مقامات نویسی»، نگارش شرح حال یکی از اولیا و مشایخ صوفیه، به طور خاص، نقش ویژه ای در گذشته فرهنگی و اجتماعی ایرانیان داشته و در ذهن و زبان بهترین شاعران و نویسندگان فارسی زبان، پس از قرن پنجم، تاثیر عمده ای به جای گذاشته است، بنابراین، یکی از ژانرهای مهم تاریخ ادبیات عرفانی به شمار می رود؛ گرچه، با همه ارزش و اهمیتش، چنان که باید شکافته و شناخته نشده است. پژوهش حاضر تلاشی است برای بررسی زبان و گفتمان دو متن از این نوع و مقایسه تفاوت ها و تغییراتی که در جریان تحولات نهاد تصوف در زبان این گونه متون بروز و ظهور یافته است. متن نخست، سیرت ابن خفیف (د 371 ق)، که به دست ابوالحسن دیلمی و در نیمه دوم قرن چهارم تالیف شده، از قدیم ترین مقامات مشایخ صوفیه است و مقامات ژنده پیل، کهن ترین و گسترده ترین شرح حال احمد جام (د 536 ق)، آخرین نمونه از مقامات عرفانی است که از قرن ششم (تا زمان حمله مغول) در دست داریم. روش تحقیق در این پژوهش روش کیفی است، اما در فرایند تحقیق، هر جا لازم بود، از داده های کمی استفاده شد. در پژوهش حاضر، داده ها و اطلاعات (حکایات مندرج در مقامات) بر اساس مبانی روش شناسی فرکلاف در سه سطح، «توصیف»، «تفسیر»، و «تبیین»، تحلیل شده است.

این مقاله شامل پرسشهایی است در زمینه های: 1. نقش حدیث در شناخت دین 2. جایگاه کتاب کافی در فرهنگ شیعی 3. اهداف شیخ کلینی از تنظیم و تدوین کتاب کافی 4. نیازسنجی ضرورت پرداختن به تحقیق و ترویج کتاب کافی و شیخ کلینی و 5. بایسته های پژوهشی مرتبط با کافی و کلینی که توسط اندیشمندان معاصر: آیت اله تسخیری، سیدمحمدباقر حجتی، استاد محمدرضا حکیمی و شیخ مرتضی فرجپور پاسخگویی شده است. بر اساس پاسخهای این اندیشمندان، 1. کتاب کافی خلاصه آثار ائمه معصومین :است. 2. احادیث صحیح ـ که از معصوم (ع) صادر شده ـ مفسر کلی قرآن کریم است. 3. کتاب کافی نخستین کتاب حدیثی است که شایسته عنوان «الجامع» است. عقل حجت باطنی خداوند است و از طریق عقل، به حجت ظاهری (وحی) میرسیم. 5. باید بررسی شود که عقل مصباح است یا مفتاح. 6. نیاز به حدیث در اسلام، یک ضرورت است.همه بزرگان و فقهای طراز اول شیعه بر عظمت و جایگاه ویژه کتاب کافی اعتراف و با نهایت تحلیل و تکریم، از مولف آن یاد کردهاند. پرداختن به کتاب کافی، یعنی احیای مکتب اسلام و قرار دادن اسلام ناب در اختیار جامعه بشری و خدمت سترگ به علم و فرهنگ و دین.